|
GİRİŞ VE AMAÇ
İnsanın, yoğun çalışma yükü, rutin hayat tarzı veya olumsuz çevresel
etkilerden tehlikeye giren veya olumsuz etkilenen bedeni ve zihinsel
sağlığını tekrar elde etmek, korumak veya devam ettirmek, aynı
zamanda zevk ve haz almak amacı ile, kişisel doyum sağlayacak,
tamamen çalışma ve zorunlu ihtiyaçlar için ayrılan zaman dışında
kalan bağımsız ve bağlantısız boş zaman içinde, isteğe bağlı ve
gönüllü olarak ferdi veya grup içinde seçerek yaptığı etkinliklere
rekreasyon denir(1).
Rekreasyonla ilgili yapılacak bir çalışmada öncelikle ele alınacak
konuların başında boş zaman kavramı gelmektedir. Çünkü rekreasyon
her şeyden önce boş zamanı olan insanların bu boş zamanlarında
gerçekleştirecekleri etkinliklerle ilgilidir(1). Boş zaman kişinin
çalışma saatleri ve zorunlu olarak kendisine ayıracağı zamanın
dışında kalan ve özgürce kullanabilmek ve seçme şansına sahip olduğu
bir zaman parçasıdır.
Boş zaman etkinlikleri içinde oyun önemli bir yere sahiptir; Oyun,
dıştan bir etki ve baskı olmadan kendi kendine oluşan içgüdüsel bir
etkinliktir. J . Huizinga “Homo Ludens” isimli eserinde oyunu
“gerçek yaşam zorunluluğu” olarak ifade eder. Hiçbir neden aramaya
gerek olmadığını , hiçbir harici etki ile de harekete
geçirilemeyeceğini yazar(4). Her oyun her şeyden önce gönüllü bir
eylemdir. Oyun bir görev değildir. Boş zaman içinde
gerçekleştirilmektedir (7).
Boş Zaman Eğitimi
Eğitim ,gencin yetişkinliğine doğru temel gelişmesinde topluma
ekonomik ve siyasal bakımdan verimli ve yararlı birey olmasını
teşvik ve rehberlikte görevli bir süreçtir. Amaç ve program gibi
birçok bakımlardan eğitim ile boş zaman eğitimi birbirine
benzemesine karşın ayrı kavramlarıdır. Eğitim daha geniş bir
kavramdır. Eğitim genel olarak bireyin yaşadığı toplumda yeteneğini,
tutumlarını ve olumlu değerdeki diğer davranış biçimlerini
geliştirdiği süreçler toplamıdır. Başka bir tanımla, bireyin
davranışında, kendi yaşamı yoluyla ve amaçlı olarak istemlik değişme
meydana getirme sürecidir. Kısaca eğitim, kişiliğin gelişmesine
yardım eden ve onu temel alan, onu yetişkin yaşamına hazırlayan,
gerekli bilgi beceri ve davranışlar elde etmesine yarayan bir
süreçtir. Boş zamanlarının değerlendirilmesinin amaçları da bu
amaçlara yöneliktir. Fakat ikisinin bu amaçlara yönelme yöntemleri
farklıdır. Eğitimde zorunluluk, boş zamanlarda gönüllülük ve
bireysel seçim esastır. Boş zamanları değerlendirme, eğitimin
tamamlayıcı bir parçasıdır. Genellikle anlık doyum sağlar. Oysaki
eğitim amaçları daha uzak amaçlıdır. Eğitimin bugün birçok
yönlerinde zorunlu öğeler vardır. Boş zamanı değerlendirmede
gönüllülük esastır. Hoşlanma ve ilgi önem kazanır. Bireyin okuldan
sonra katılmaktan hoşlandığı bir araçtır(3).
Boş zaman eğitimi, bireyin boş zamanının “akıllı bir biçimde
değerlendirilmesi” eğitimidir. Boş zaman eğitimi bireye, boş zaman
etkinliğini seçeceği zaman kullanacağı bazı estetik ve ahlaksal
değerlerin kendisine mal edilmesinde yardımcı olan bir eğitimdir.
Kültürün hem aktarılması hem de geliştirilmesi yönünden tıpkı eğitim
gibi boş zaman değerlendirmenin de rolü vardır.
Boş Zaman Eğitiminin Amacı
Toplumsal ve kişisel refah bakımından boş zaman saatlerinin kişisel
gelişme ve toplumsal düzeni geliştirme olarak kullanılması, boş
zaman eğitiminin amacıdır(3). Boş zaman yerinde ve değerli
kullanılabilirse insana; zevkini, hevesini, sorumluluğunu ve
özgürlüğünü yaşama, böylece kendi kendini bulma imkanı vermektedir.
Boş zaman ,bağımsız ve özgürce kullanılabilen bir zamandır ve bu da
hiçbir eğitim gerektirmeden insanlar tarafından özgürce
kullanılabilir şeklindeki yaklaşım,boş zamanın en azından büyük
kesim için yanlış ve olumsuz olarak değerlendirilmesi sonucunu
doğurur(1). Boş zaman için eğitime boş zaman değerlendirme yoluyla
ulaşılır. Bu duruma göre boş zaman eğitimi , daha çok birey ya da
grupları bazı özel alanlarda beceri sahibi kılmaktadır.
Eğitimin genel amaçları başlıca şu noktalarda toplanmaktadır;
1. Bireylere temel bilgi edinmek
2. Kişiliğin geliştirilmesi
3. Özellikle meslek, boş zaman ve toplumsal yaşam gibi yaşam
durumlarına hazırlama
Bu
amaçların gerçekleştirilmesi için bir boş zaman eğitimine gereksinim
ortadadır(3).
İnsanlara boş zamanı en etkin ve olumlu yönleriyle değerlendirecek ,
boş zamanı bomboş ve olumsuzluğa neden olabilecek şekilde
değerlendirmeyi de engelleyebilecek imkanı kuşkusuz eğitim
sağlayacaktır. Boş zaman, bağımsız ve özgürce kullanılabilen bir
zamandır ve bu da hiçbir eğitim gerektirmeden insanlar tarafından
özgürce kullanılabilir şeklindeki yaklaşım,boş zamanın en azından
büyük kesim için yanlış ve olumsuz olarak değerlendirilmesi sonucunu
doğurur(1).
Eski Yunan düşünürleri , boş zaman eğitimini, eğitimin temel amacı
olması gerektiği üzerinde durmuşlardır ve .boş zaman eğitimini yaşam
için eğitimle eş tutmuşlardır. Boş zaman eğitimi ,insanların boş
zamanlarını kullanmaya hazırlayan yardımcı bir süreç olarak
düşünülmektedir. Bu kullanışta birey,kişisel bir doyum sağlamalı ve
tüm kişisel gelişmelerine katkıda bulunmalıdır. Bu eğitim ,onlara
tutum ve beceriler edinme ve geliştirmeye yöneliktir. Boş zamanın
tümsel, doyum sağlayıcı ve yaratıcı olarak kullanılması boş zaman
eğitiminin amacıdır. Hiçbir tek kurum yada grup boş zaman eğitiminin
tüm sorumluluğunu üzerine alamaz. Bu konuda çeşitli kuruluşların
görevleri vardır(3).
Boş
zamanın, bireysel ve toplumsal yararlar sağlamak bakımından olumlu
değerlendirilmesinin yolu, ancak rekreasyon eğitiminden geçmektedir.
Rekreasyon eğitimi kişilere boş zamanlarını yapıcı biçimde
kullanmalarını öğretmeyi amaçlar. Bunun sonucu olarak da, rekreasyon
etkinliklerinin dikkatlice seçimi sağlanır. Rekreasyonun çocuklar,
gençler, orta yaşlı kesimler ya da çalışanlar üzerinde yarattığı
olumlu etki anlaşıldıkça, rekreasyon etkinlikleri için daha fazla
boş zaman ayrılmaktadır. Ancak, rekreasyon etkinlikleri için ayrılan
bu boş zaman, gereği gibi kullanılmadığı taktirde, insanın
gelişimine, değişimine, dinlenmesine, sağlık ve sosyal olgunluk
kazanmasına, fayda ve mutluluk elde etmesine katkıda
bulunamamaktadır. Boş zamanın değerli uğraşlarla geçirilebilmesi
insanların eğitilmeleri ile ilgilidir ve rekreasyon eğitiminin temel
amacını ortaya koymaktadır(1).
Boş Zamanların Değerlendirilmesi
Boş zamanların değerlendirilmesi kalkınmış ülkeler ve benzer şekilde
ülkemizde de son yıllarda önem kazanmaktadır. Boş zamanların
değerlendirilmesine ilişkin organizasyon ve mevzuat düzenleme
çalışmalarına başlanamamıştır.
Üniversitelerin beden eğitimi ve spor bölümlerinde rekreasyon
konusunda eğitim verilebilmesi için gerekli düzenlemelerin
yapılamamış olması, boş zamanların değerlendirilmesinde rehber
olacak kadroların yetişmesinde olumsuz etken olma özelliğini
korumaktadır.
Boş zamanların değerlendirilmesi için gerekli altyapıya duyulan
ihtiyacın önemi devam etmekle birlikte, özellikle son yıllarda
sosyal amaçlı kuruluş sayısında ve gençlere yönelik faaliyetlerde
artış görülmektedir(5).
Ülkemizde Boş Zaman Etkinliklerinin Sosyolojik Özelliklerine Göre
Boş Zaman Eğitiminin Gerekleri
Ülkemizde boş zaman etkinlikleri kendine özgü birtakım özelliklere
sahiptir. İşte bu özellikleri dikkate alan bir boş zaman eğitiminin
çeşitli yararları olacağı kuşkusuzdur. Bunarı aşağıdaki biçimlerde
özetleyebiliriz.
a) Kırsal yörelerimizde boş zaman etkinlikleri, bilinçli olarak, iş
yaşamından, çalışma yaşamından tam olarak farklılaşmamıştır. Boş
zaman eğitimi, bu farklılaşma bilincini verebilir.
b) Ülkemizde boş zamanların değerlendirme biçimi, genellikle
bireysel nitelikte olmayıp, daha çok grup durumundaki
etkinliklerdir. boş zaman eğitimi, kişileri, bireysel boş zaman
etkinliklerine yöneltir.
c) Ülkemizde boş zaman etkinlikleri genellikle örgütlenmemiştir. Boş
zaman eğitimi, gerek gönüllü, gerekse resmi örgütlerin kurulmasını
amaçlar
d) Erkeklerin etkinlikleri . bir çaba sarf etmeyen yapıcı, yaratıcı
olmayan yumuşak etkinliklerdir. seyretme, amaçsız dolaşma, dinlenme
gibi özellikler. Boş zaman eğitimi,bireyleri yapıcı, etken eylemlere
yöneltir.
e) Kadın erkek ayırımı, ülkemizde boş zaman değerlendirme
biçimlerinde daha belirgin durumdadır. Oysaki boş zaman eğitiminin
bu ayırımı giderici, kaynaştırıcı etkisini unutmamak gerekir(3).
Günümüzde rekreasyon, artık öğrenim sürecinin önemli bir kısmını
oluşturmaktadır. Her çeşit rekreasyon etkinliklerinin teknolojik ve
eğitimsel gelişmelere paralel olarak okul eğitim programlarının
içinde yer almaya başlayacağı tahmin edilmektedir. Rekreatif
etkinlikler eğitim içerisinde önemli bir kaynak oluşturmaktadır.
Rekreasyon eğitiminin, öncelikle ilk ve orta eğitimde verilmesi
gerekliliği daha uygun görülmektedir ve aile eğitiminden sonra
ikinci basamağı oluşturmaktadır. Ülkemizdeki okullarda böyle bir
eğitimin varlığından söz etmek zordur. Üniversitelerdeki eğitim
öğretim programları için de benzer şeyler söylemek mümkündür. Ancak
üniversitelerin Beden eğitimi ve Spor Yüksekokulları ve Bölümleri
kısmen bunun dışında tutulabilir. Bununla birlikte adı geçen
okulların rekreasyon eğitimi vermeleri ile rekreasyon lideri ve
yöneticisi yetiştirilmesi amacını gözettikleri söylenebilir. Fakat
özellikle ülkemizde eğitim veren ve rekreasyon eğitimi ile ilgisi
olduğu düşünülen bazı fakültelerin rekreasyon eğitimi konusunda
yaklaşımları ve programları da inceleme konusudur.
Rekreasyon Eğitimine Konu olabilecek Başlıklar(6, 8, 9, 10)
Açık alan rekreasyon etkinlikleri
Kapalı alan rekreasyon etkinlikleri
Rekreasyon programında olması gerekenler
Program planlamanın prensipleri
Organizasyon ve yönetim
Sosyal rekreasyon
Günümüz boş zamanı: insanlar ve Kaynaklar
Rekreasyon ve Boş Zaman Çeşitleri
Meslek olarak rekreasyon
Liderlik gelişimi
Rekreasyonda Beden Eğitiminde, Sağlık Eğitiminde Profesyonellik
Pazarlama :parklar, rekreasyon ve boş zaman için yöntemler
Boş zaman ve açık alan rekreasyonunun değeri
Açık alan rekreasyon tahmin metodları
Planlama ve yönetim bilgisi
Rekreasyon planlama problemleri
Finansal kaynaklar
Yönetmek
Pazarlama
Oyun
Rekreasyon
Boş zaman ve İnsanların ihtiyaçları
Boş zaman : katılımı etkileyen faktörler
Boş zaman planlaması
Boş zaman endüstrisinde eğilimler
Kamu sektöründe boş zaman koşulları
Serbest sektörde boş zaman koşulları
Ticaret sektöründe boş zaman koşulları
Rekreasyon ve boş zaman pazarlaması
Büyük aktivitelerin organizasyonu
Rekreasyon ve boş zaman programlarında hizmetler ve olanaklar
Boş zaman hizmetlerinde personel yapısı
Boş zaman ve rekreasyon yönetimi, eğitimi ve antrenmanı
İleriye dönük etkili rekreasyon ve boş zaman yönetimi
Yukarıda rekreasyon eğitimine konu olabilecek başlıklar
sıralanmıştır. Bu başlıklar ayrı değerlendirildiğinde bir kısmı
“liderlik” eğitimi için baskınlık gösterirken diğer bir kısmı
“organizasyon ve yönetim”, bir bölümü de planlamaya ilişkin eğitim
verilmesi gerekliliğini çağrıştırmaktadır. Bununla birlikte,
rekreasyon eğitimi sadece genellikle algılandığı biçimiyle fiziksel
etkinliklerinin düzenlenmesi ve gerçekleştirilmesi eğitiminden
oluşmamaktadır. Sanatın bütün dalları, turizm, iletişim, mimarlık ve
diğer alanlarda da boş zaman eğitimi içerisinde rekreatif
etkinlikler eğitimi verilmesi gerekliliği ortadadır.
Bu çalışmanın amacı Türkiye’de Spor eğitimi veren yüksekokulların ve
bazı fakültelerin programlarını rekreasyon eğitimi açısından
inceleyerek rekreasyon eğitimini programlarda yer alan ders adları
üzerinde irdelemektir.
MATERYAL VE YÖNTEM
Türkiye’de rekreasyon eğitimi verdiği saptanan Beden Eğitimi ve Spor
Yüksekokulları programları ile rekreasyon eğitimi vermesi gerektiği
düşünülen fakültelerin ders programları incelendi. Bu fakülteler,
İletişim , güzel sanatlar, turizm , tiyatro ve müzik eğitimi veren
fakülteler ve bölümlerden oluştu. İncelenen programlar arasından
rekreasyonla ilgili ders adlarına göre tablolar yapıldı. Rekreasyon
eğitimi ile ilgili tanımlardan yola çıkılarak rekreasyon eğitiminin
boyutu tartışıldı.
BULGULAR
Çalışma sonucu incelenen Beden Eğitimi ve Spor yüksekokulu
programları arasında rekreasyon eğitimine yönelik farklı ders adları
olduğu gözlendi Bununla birlikte turizm, güzel sanatlar, müzik,
iletişim fakültesi programları incelendiğinde rekreasyon eğitimine
yönelik ders isimlerine rastlanmadı. Sadece turizm eğitimi veren
eğitimi fakültelerde “animasyon eğitimi” adlı bir derse rastlandı.
Aşağıda, rekreasyon eğitimini amaçlamayan fakat ad olarak rekreasyon
eğitimine uygun olabilecek dersler de tablolarda yer alan
programların içerisinde gösterildi.
Tablo 1. Farklı
Üniversitelerdeki Beden Eğitimi ve Spor Yüksekokulu Programları
İçindeki Rekreasyon İle İlgili Diğer Dersler
Tablo 2. Farklı Üniversitelerdeki Beden Eğitimi
ve Spor Yüksekokulu Programları İçindeki Rekreasyon İle İlgili Diğer
Dersler
Tablo 3. Farklı Üniversitelerdeki Beden Eğitimi
ve Spor Yüksekokulu Programları İçindeki Rekreasyon İle İlgili Diğer
Dersler
Tablo 4. Farklı Üniversitelerdeki Beden Eğitimi
ve Spor Yüksekokulu Programları İçindeki Rekreasyon İle İlgili Diğer
Dersler
Tablo-5
.Üniversitelerin Farklı Bölümlerinde Rekreasyon ile İlgili
Derslere Ayrılan
Sürelerin Değerlendirilmesi
Tablo-6
.Üniversitelerin Farklı Bölümlerinde Rekreasyon ile İlgili Derslere
Ayrılan Sürelerin Değerlendirilmesi
Çalışma
sonucu incelenen spor yüksekokulu programları arasında rekreasyon
eğitimine yönelik farklı ders adları olduğu gözlendi Bununla
birlikte turizm, güzel sanatlar, müzik, iletişim fakültesi
programları incelendiğinde rekreasyon eğitimine yönelik ders
isimlerine rastlanmadı. Sadece turizm eğitimi veren eğitimi
fakültelerde “animasyon eğitimi” adlı bir derse rastlandı.
TARTIŞMA VE SONUÇ
Günümüzde rekreasyon, artık öğrenim sürecinin önemli bir kısmını
oluşturmaktadır. Her çeşit rekreasyon etkinliklerinin teknolojik ve
eğitimsel gelişmelere paralel olarak okul eğitim programlarının
içinde yer almaya başlayacağı tahmin edilmektedir. Rekreatif
etkinlikler eğitim içerisinde önemli bir kaynak oluşturmaktadır.
Rekreasyon eğitiminin, öncelikle ilk ve orta eğitimde verilmesi
gerekliliği daha uygun görülmektedir ve aile eğitiminden sonra
ikinci basamağı oluşturmaktadır. Ülkemizdeki okullarda böyle bir
eğitimin varlığından söz etmek zordur. Üniversitelerdeki eğitim
öğretim programları için de benzer şeyler söylemek mümkündür. Ancak
üniversitelerin Beden eğitimi ve Spor Yüksekokulları ve Bölümleri
kısmen bunun dışında tutulabilir. Bununla birlikte adı geçen
okulların rekreasyon eğitimi vermeleri ile rekreasyon lideri ve
yöneticisi yetiştirilmesi amacını gözettikleri söylenebilir. Fakat
özellikle ülkemizde eğitim veren ve rekreasyon eğitimi ile ilgisi
olduğu düşünülen bazı fakültelerin rekreasyon eğitimi konusunda
yaklaşımları ve programları da incelendiğinde rekreasyon eğitimine
yönelik herhangi bir programın uygulanmadığı görülmektedir (Tablo- 5
ve 6). Bunun yanında beden eğitimi ve spor eğitimi veren
yüksekokulların programları içerisinde rekreasyon eğitimine ilişkin
değişik adlarda dersler olduğu gözlendi (Tablo 1-4). Programlarda
yer alan ve rekreasyona eğitimine yönelik bu ders adlarının farklı
içeriklerle farklı eğitim amacı taşıdığı anlamını doğurmaktadır
Örneğin; “rekreasyon ve spor”, “rekreasyon”, “rekreasyon ve
animasyon” , “Rekreasyon ve spor”, “rekreasyon yönetimi”,
“rekreasyon ve liderlik” vb. Bununla birlikte, programlarda yer alan
seçmeli veya zorunlu olan ve büyük bir kısmı uygulamaya dönük
derslerin de rekreasyon eğitimine katkısı düşünülürse bu konudaki
belirsizlik biraz daha artacaktır. Örneğin; Doğa sporları, su
sporları, kayak, izcilik ve kampçılık vb.
Diğer taraftan, spor
eğitimi vermeyen fakülte ve yüksekokulların programları
incelendiğinde rekreasyon eğitimi açısından bir tek fakülte dışında
(Akdeniz Üniversitesi Turizm İşletmeciliği Bölümü, Rekreasyon
Yönetimi, Tablo-5) doğrudan ilişkili bir ders adına rastlanmadı.
Fakat rekreasyon eğitimine katkıda bulunacağı düşünülen ders adları
olduğu gözlendi, Örneğin; “folklorik bebek yapma tasarımı”,
“uygulamalı fotoğraf”,”çocuklar için yaratıcı drama” “animasyon”,
“tiyatro eğitimi” vb.(Tablo.4-6). Bu ve benzer derslerin içerik
olarak rekreasyon eğitimine katkıda bulunmasını sağlayıcı olup
olmadığını anlamak için öğretim yapan okulların amaçlarına da
bakmakta yarar vardır.
Sonuç olarak; toplumun
her kesiminde yaşayan insanlar için boş zamanlarını
geçirebilecekleri, yaratıcılıklarını kullanabilecekleri, kendilerini
ifade edebilecekleri etkinliklere gereksinim vardır. Bu türden
etkinliklerin organizasyonun yapılması yanında, farklı etkinliklerin
yönetimi ve liderliği için rekreasyon eğitimi amaçlı ders adları ve
içeriklerinin oluşturulması gereklidir.
Bu çalışmanın
ışığında; rekreasyon eğitiminin ve etkinliklerinin fiziksel eğitim
ve etkinliklerinden oluşmadığı, diğer fakülte ve yüksekokullarda da
rekreasyon eğitimine ait derslerin bulunması gerekliliği
söylenebilir. Ayrıca bu çalışmanın devamında ders tanımları ve
içerikleri incelenerek rekreasyon eğitimi daha ayrıntılı
sorgulanabilir.
KAYNAKLAR
1. KARAKÜÇÜK ,S.: Rekreasyon Boş Zamanları Değerlendirme
Kavram Kapsam ve Bir Araştırma, Geliştirilmiş İkinci Baskı,S. 21
Ankara ,1997.
2. KARAKÜÇÜK ,S., BAŞARAN,Z.: “Stresle Başa çıkmada
Rekreasyon (Boş Zamanları Değerlendirme) Faktörü” Milli Eğitim
Dergisi no 134 Nisan/ Mayıs/ Haziran S. 63-68 Nisan/Mayıs/Haziran
1997
3.TEZCAN, M.: Boş Zamanları Değerlendirme Sosyolojisi, Atilla
Kitabevi, S. 74,-77,87-88 , Ankara ,!994.4. ÖZMEN ,Ö.; Çağdaş Sporda
Eğitim Üçgeni , geliştirilmiş 2 . Bası S.119 Ankara
5. ALTINCI BEŞ YILLIK KALKINMA PLANI: 1993 yılı programı
destek çalışmalar ekonomik ve sosyal sektörlerdeki gelişmeler S.
141-142 (1990-1994).
6. KELLY, R. J.; What is Recreation, Second Edition, Printice
Hall, Inglewood, New Jersey, S.25, USA 1990.
7. HUİZİNGA ,J . Homo ludens, Oyunun Toplumsal İşlevi Üzerine
Bir Deneme, S. 24, Eylül 1995
8. CORBİN, H. D.: Recreation Leadership Third Edition, Printice
Hall İnc., Inglewood,USA 1970.
9. JENNY, H. J.: Intoduction to Recreation Education, W.B
Saunders Company, S. London, 1956
10. TARKİLDSEN, G.: Leisure And Recreation Management, Third
Edition, Chapman&Hall, S. 9 London, UK.
|
